HISTORIA DO´┐ŻWIADCZALNYCH WARSZTAT´┐ŻW LOTNICZYCH
in´┐Ż. Tadeusz CHYLI´┐ŻSKI

Tadeusz Chylinski


1911-1978 - konstruktor

 

Tadeusz Edward Chyli´┐Żski przyszed´┐Ż na ´┐Żwiat 13 pa´┐Żdziernika 1911 roku w Warszawie. By´┐Ż synem urz´┐Żdnika towarzystwa ubezpieczeniowego Stanis´┐Żawa Chyli´┐Żskiego i Zofii z domu Tuszowskiej. W roku 1920 rozpocz´┐Ż´┐Ż edukacj´┐Ż w szkole Muszy´┐Żskiego. Rok p´┐Żniej przeprowadzi´┐Ż si´┐Ż z rodzicami do zakupionej przez nich willi "Afrykanka" w podwarszawskim Milan´┐Żwku. Tu kontynuowa´┐Ż nauk´┐Ż w Koedukacyjnym Gimnazjum Humanistycznym.

W roku 1926 pa´┐Żstwo Chyli´┐Żscy ponownie przeprowadzili si´┐Ż do stolicy i zamieszkali w kamienicy przy al. Jerozolimskich 99. Od tej pory Tadeusz Chyli´┐Żski ucz´┐Ższcza´┐Ż do wysoko cenionego gimnazjum humanistycznego Ludwika Lorentza przy ulicy Brackiej 18, zwanego potocznie "Lorentz´┐Żwk´┐Ż". W roku 1930 zda´┐Ż matur´┐Ż i wst´┐Żpi´┐Ż na Wydzia´┐Ż Matematyczno-Przyrodniczy Uniwersytetu Warszawskiego. Po roku przeni´┐Żs´┐Ż si´┐Ż na Politechnik´┐Ż Warszawsk´┐Ż i rozpocz´┐Ż´┐Ż studia na Wydziale Mechanicznym1. Tu, na Sekcji Lotniczej, uzyska´┐Ż p´┐Żdyplom. Od 23 lipca do 4 wrze´┐Żnia 1932 roku przebywa´┐Ż w Jugos´┐Żawii odbywaj´┐Żc tam praktyk´┐Ż studenck´┐Ż. W roku 1935 uko´┐Żczy´┐Ż kurs pilota´┐Żu szybowcowego w Sokolej G´┐Żrze ko´┐Żo Krzemie´┐Żca. Uzyska´┐Ż tak´┐Że kategori´┐Ż "C" pilota szybowcowego. W latach 1936-1937 szkoli´┐Ż si´┐Ż w pochor´┐Ż´┐Ż´┐Żwce rezerwy artylerii we W´┐Żodzimierzu Wo´┐Ży´┐Żskim (V bateria), zdobywj´┐Żc stopie´┐Ż starszego kaprala podchor´┐Ż´┐Żego - kanoniera z cenzusem. W trakcie odbywania s´┐Żu´┐Żby wojskowej napisa´┐Ż trzynastostronnicowy raport zatytu´┐Żowany "Szybownictwo, jako czynnik szkolenia wst´┐Żpnego w pilota´┐Żu motorowym". W latach 1933 - 1938 by´┐Ż cz´┐Żonkiem Sekcji Lotniczej Ko´┐Ża Mechanik´┐Żw Student´┐Żw Politechniki Warszawskiej.

Na jesieni 1937 roku Tadeusz Chyli´┐Żski o´┐Żeni´┐Ż si´┐Ż z Alin´┐Ż D´┐Żbkowsk´┐Ż. Po ´┐Żlubie zamieszka´┐Ż w Ursusie. 1 wrze´┐Żnia tego samego roku zosta´┐Ż zatrudniony w Do´┐Żwiadczalnych Warsztatach Lotniczych na stanowisku konstruktora p´┐Żatowcowego. Jednocze´┐Żnie wznowi´┐Ż przerwane studia na politechnice. Pierwszym zadaniem jakie otrzyma´┐Ż by´┐Żo wykonanie jednego z rysunk´┐Żw op´┐Ż´┐Żtnienia samolotu RWD-17. Nast´┐Żpn´┐Ż jego prac´┐Ż by´┐Żo przygotowanie dla LWS dokumentacji seryjnej samolotu RWD-14 Czapla. Jednocze´┐Żnie pomaga´┐Ż Andrzejowi Anczutinowi w pracach nad RWD-16 bis a nast´┐Żpnie nad RWD-21. W roku 1938 wraz Jerzym Drzewieckim przyst´┐Żpi´┐Ż do opracowywania samolotu rekordowego RWD-19. Zadaniem jego by´┐Żo zaprojektowanie p´┐Żata. W pa´┐Żdzierniku tego samego roku prototyp RWD-19 zosta´┐Ż oblatany.

Pracuj´┐Żc w DWL Tadeusz Chyli´┐Żski nawi´┐Żza´┐Ż wiele przyja´┐Żni, m.in. z Bronis´┐Żawem ´┐Żurakowskim, Andrzejem Anczutinem i Eugeniuszem Przysieckim. Ten ostatni bywa´┐Ż cz´┐Żstym go´┐Żciem w domu Aliny i Tadeusza Chyli´┐Żskich w Ursusie. Konstruktor uwa´┐Ża´┐Ż go za wspania´┐Żego i szalenie odwa´┐Żnego pilota, ca´┐Żkowicie oddanego lotnictwu.

Kolejn´┐Ż prac´┐Ż Tadeusza Chyli´┐Żskiego by´┐Żo opracowanie kad´┐Żuba samolotu dyspozycyjnego RWD-18, kt´┐Żrego g´┐Ż´┐Żwnym konstruktorem by´┐Ż Leszek Dul´┐Żba. Niestety, ze wzgl´┐Żdu na trudno´┐Żci finansowe wytw´┐Żrni, nie uda´┐Żo si´┐Ż uko´┐Żczy´┐Ż protypu przed wybuchem wojny. W tym samym okresie Andrzej Anczutin pracowa´┐Ż nad samolotem szkolnym RWD-23. Tadeusz Chyli´┐Żski zaprojektowa´┐Ż do niego ´┐Żo´┐Że silnikowe. Tak szeroki zakres prac by´┐Ż mo´┐Żliwy dzi´┐Żki jego osobistemu zapa´┐Żowi jaki wk´┐Żada´┐Ż w opracowywanie dokumentacji konstrukcyjnej. W roku 1939 pracowa´┐Ż w zespole Jerzego Drzewieckiego, kt´┐Żry przygotowywa´┐Ż projekt samolotu RWD-25. Opracowa´┐Ż d´┐Żwigar p´┐Żata tego my´┐Żliwca.

Na kr´┐Żtko przed wybuchem wojny otrzyma´┐Ż od dyrekcji DWL propozycj´┐Ż ewakuacji z Warszawy wraz z rodzin´┐Ż. Nie skorzysta´┐Ż z niej, uwa´┐Żaj´┐Żc, ´┐Że wa´┐Żniejszy jest czynny udzia´┐Ż w obronie kraju. Zmobilizowany 1 wrze´┐Żnia 1939, otrzyma´┐Ż przydzia´┐Ż do 5 PAL i wyjecha´┐Ż do Torunia. Podczas dzia´┐Ża´┐Ż wojennych trafi´┐Ż do 8 PAL i walczy´┐Ż m. in. w obronie Twierdzy Modlin. Po jej kapitulacji, kt´┐Żra mia´┐Ża miejsce 29 wrze´┐Żnia, Tadeusz Chyli´┐Żski znalaz´┐Ż si´┐Ż w obozie jenieckim Soldau w Dzia´┐Żdowie, sk´┐Żd na podstawie umowy kapitulacyjnej zosta´┐Ż zwolniony po kilkunastu dniach. Wr´┐Żci´┐Ż do Ursusa. Wkr´┐Żtce jednak, ze wzgl´┐Żd´┐Żw bezpiecze´┐Żstwa, przeni´┐Żs´┐Ż si´┐Ż do Warszawy gdzie zamieszka´┐Ż przy ul. Radomskiej.

W roku 1940 Tadeuszowi Chyli´┐Żskiemu urodzi´┐Ża si´┐Ż c´┐Żrka Lidia. W styczniu tego samego roku znalaz´┐Ż zatrudnienie jako konduktor w Elektrycznych Kolejach Dojazdowych (dzisiejszej WKD). Warto przy okazji wspomnie´┐Ż, ´┐Że dzi´┐Żki pracy w EKD wielu pracownik´┐Żw naukowych i umys´┐Żowych oraz artyst´┐Żw uzyska´┐Żo schronienie przed represjami ze strony hitlerowc´┐Żw. Poniewa´┐Ż praca w "Ekadce" nie dawa´┐Ża wystarczaj´┐Żcych dochod´┐Żw na utrzymanie rodziny, konstruktor musia´┐Ż dodadkowo dorabia´┐Ż na produkcji myd´┐Ża toaletowego. W tym celu razem z in´┐Ż. Romanem Berkowskim i Bronis´┐Żawem ´┐Żurakowskim (koleg´┐Ż z DWL) stworzy´┐Ż Sp´┐Żk´┐Ż Rzemie´┐Żlniczo-Handlow´┐Ż. Potajemnie produkowane i rozprowadzane myd´┐Ża trafia´┐Ży nawet do Pary´┐Ża. Celem tej sp´┐Żki by´┐Żo jednak nie tylko uzyskanie ´┐Żrdk´┐Żw do ´┐Życia, ale r´┐Żwnie´┐Ż przygotowanie wytw´┐Żrni samolot´┐Żw, kt´┐Żr´┐Ż planowano wsp´┐Żlnie uruchomi´┐Ż po zako´┐Żczeniu wojny. Uda´┐Żo si´┐Ż nawet naby´┐Ż maszyny skrawaj´┐Żce do drewna i metalu, a tak´┐Że zgromadzi´┐Ż narz´┐Żdzia i przyrz´┐Żdy pomiarowe. Wszystko to przechowywano w bezpiecznym miejscu. W listopadzie 1942 roku Tadeusz Chyli´┐Żski wst´┐Żpi´┐Ż do Armii Krajowej. Dzia´┐Ża´┐Ż w "Wachlarzu" pod pseudonimami "Aga" i "Dzi´┐Żcio´┐Ż".

Sko´┐Żczy´┐Ża si´┐Ż wojna. Nowa rzeczywisto´┐Ż´┐Ż polityczna nie pozwoli´┐Ża na uruchomienie wytw´┐Żrni samolot´┐Żw. Zgromadzony w okresie okupacji sprz´┐Żt trafi´┐Ż do innej firmy, a po jej likwidacji zosta´┐Ż zlicytowany. Tadeusz i Alina Chyli´┐Żscy doczekali si´┐Ż wkr´┐Żtce kolejnego dziecka - syna Rafa´┐Ża. Konstruktor ponownie zosta´┐Ż zatrudniony w EKD, tym razem jednak jako technik w Dziale Drogowym. Na stanowisku tym pracowa´┐Ż do sierpnia 1946 roku. Nie by´┐Żo to jego jedyne zaj´┐Żcie w tym okresie. W roku 1945 opracowa´┐Ż na zlecenie Ministerstwa Komunikacji projekt konstrukcji s´┐Żup´┐Żw dla linii wysokiego napi´┐Żcia Otwock - Mi´┐Żosna. Jednocze´┐Żnie przyst´┐Żpi´┐Ż z w´┐Ża´┐Żciw´┐Ż sobie energi´┐Ż do odbudowy polskiego przemys´┐Żu lotniczego. Na owoce nie trzeba by´┐Żo d´┐Żugo czeka´┐Ż. W pierwszym powojennym konkursie og´┐Żoszonym przez Departament Lotnictwa Cywilnego, Tadeusz Chyli´┐Żski zdoby´┐Ż pierwsz´┐Ż nagrod´┐Ż za projekt motoszybowca "Pegaz". W okresie od wrze´┐Żnia 1946 r. do grudnia 1947 r. opracowa´┐Ż wraz Bronis´┐Żawem ´┐Żurakowskim dokumentacj´┐Ż konstrukcyjn´┐Ż "Pegaza". Jako nap´┐Żd zastosowano silnik XL-GAD konstrukcji in´┐Ż. Stefana Gaj´┐Żckiego. Prototyp motoszybowca wykona´┐Ży Centralna Harcerska Modelarnia Lotnicza (elementy p´┐Żatowca) i Okr´┐Żgowe Warsztaty Lotnicze w Warszawie (zespo´┐Ży i monta´┐Ż ostateczny). Zosta´┐Ż on oblatany w 16 lipca 1949 roku przez Bronis´┐Żawa ´┐Żurakowskiego i Jerzego Szymankiewicza. Wkr´┐Żtce otrzyma´┐Ż znaki rejestracyjne SP-590 i by´┐Ż z powodzeniem u´┐Żytkowany w Aeroklubie Warszawskim. Pocz´┐Żtkowo planowano wyprodukowa´┐Ż 80 "Pegaz´┐Żw", lecz naciski polityczne ze strony ZSSR udaremni´┐Ży te plany.

W dniu 7 stycznia 1948 roku, Tadeusz Chyli´┐Żski podj´┐Ż´┐Ż prac´┐Ż w dziale Konstrukcyjno-Wytrzyma´┐Żo´┐Żciowym Instytutu Technicznego Lotnictwa. Tu, razem z Bronis´┐Żawem ´┐Żurakowskim i dr Zbigniewem Brzosk´┐Ż, pracowa´┐Ż przy projekcie pierwszego polskiego ´┐Żmig´┐Żowca B´┐Ż-1 "GIL". Zaprojektowa´┐Ż do niego kad´┐Żub i podwozie. Prototyp "GILa"wzbi´┐Ż si´┐Ż w powietrze 4. kwietnia 1950 r. Swojej pracy kostruktor nie ogranicza´┐Ż jednak wy´┐Ż´┐Żcznie do dziedziny lotnictwa. W roku 1949 kierowa´┐Ż badaniami tensometrycznymi napr´┐Że´┐Ż konstrukcji prz´┐Żse´┐Ż mostu Poniatowskiego w Warszawie. Dwa lata p´┐Żniej podobne badania prowadzi´┐Ż na przechodz´┐Żcym przez Wis´┐Ż´┐Ż mo´┐Żcie w Krzybawie. Zajmowa´┐Ż si´┐Ż tak´┐Że analiz´┐Ż wytrzyma´┐Żo´┐Żci ´┐Ż´┐Żcznik´┐Żw izolator´┐Żw linii wysokiego napi´┐Żcia. Dzi´┐Żki tym pracom uda´┐Żo si´┐Ż wykry´┐Ż i usun´┐Ż´┐Ż przyczyny licznych awarii.

W kwietniu 1950 roku Tadeusz Chyli´┐Żski chcia´┐Ż odej´┐Ż´┐Ż z G´┐Ż´┐Żwnego Instytutu Lotnictwa by doko´┐Żczy´┐Ż rozpocz´┐Żte przed wojn´┐Ż studia i kontynuowa´┐Ż prace nad rozwojem "Pegaza". Jednak ze wzgl´┐Żdu na wspomniane ju´┐Ż anulowanie produkcji seryjnej tego motoszybowca, nie zrealizowa´┐Ż tego planu. Uda´┐Żo mu si´┐Ż natomiast dokona´┐Ż przer´┐Żbki ameryka´┐Żskiego samolotu ´┐Ż´┐Żcznikowego Piper L-4 Cub na wersj´┐Ż sanitarn´┐Ż. Prototyp opracowanego p´┐Żatowca wzbi´┐Ż si´┐Ż po raz pierwszy w powietrze 11 grudnia 1950 roku. Zbudowano 14 seryjnych maszyn.

W nast´┐Żpnym roku Tadeusz Chyli´┐Żski obj´┐Ż´┐Ż stanowisko kierownika Zak´┐Żadu Wytrzyma´┐Żo´┐Żci GIL. Przyczyni´┐Ż si´┐Ż znacznie do stworzenia tego dzia´┐Żu i do rozwoju jego laboratori´┐Żw. Opracowa´┐Ż w´┐Żasny system bada´┐Ż wytrzyma´┐Żo´┐Żciowych sprz´┐Żtu lotniczego. Dzi´┐Żki temu pr´┐Żby kontrolne by´┐Ży przeprowadzane szybko i sprawnie. W latach pi´┐Ż´┐Żdziesi´┐Żtych i sze´┐Ż´┐Żdziesi´┐Żtych zesz´┐Żego wieku znakomita wi´┐Żkszo´┐Ż´┐Ż skonstruowanych w Polsce samolot´┐Żw, ´┐Żmig´┐Żowc´┐Żw i szybowc´┐Żw by´┐Ża badana pod jego kierownictwem2.

Ogromne do´┐Żwiadczenie zdobyte przez Tadeusza Chyli´┐Żskiego pozwoli´┐Żo wykszta´┐Żci´┐Ż, w zakresie wytrzyma´┐Żo´┐Żci p´┐Żatowc´┐Żw, g´┐Ż´┐Żwnych specjalist´┐Żw ZWIL.

Du´┐Ża aktywno´┐Ż´┐Ż naukowo-badawcza nie przeszkodzi´┐Ża mu w pracach nad nowymi konstrukcjami lotniczymi. W latach 1950 - 1951 wsp´┐Żlnie z Jerzym Hara´┐Żnym zajmowa´┐Ż si´┐Ż projektem celu lataj´┐Żcego z nap´┐Żdem pulsacyjnym, nosz´┐Żcym oznaczenie TC-1. W roku 1953, przy wsp´┐Żpracy Justyna Sandauera, opracowa´┐Ż kolejny projekt celu lataj´┐Żcego - TC-2. Niestety obydwa pomys´┐Ży nie doczeka´┐Ży si´┐Ż realizacji. Wi´┐Żcej szcz´┐Żcia mia´┐Ży natomiast projekty holowanych cel´┐Żw lataj´┐Żcych Spec-1 i Spec-2, zbudowane i wypr´┐Żbowane w roku 1955. Rok p´┐Żniej Tadeusz Chyli´┐Żski zaprojektowa´┐Ż szybowiec szkolny Kawka, za kt´┐Żry otrzyma´┐Ż wyr´┐Żnienie. Dwa nast´┐Żpne lata wype´┐Żni´┐Ży prace wst´┐Żpne (wraz z Justynem Sandauerem i Jerzym Hara´┐Żnym) nad samolotem odrzutowym As. By´┐Ż to projekt por´┐Żwnawczy do "Iskry" Tadeusza So´┐Żtyka.

24 lutego 1961 roku konstruktor uzyska´┐Ż dyplom magistra in´┐Żyniera lotnictwa na Wydziale Lotniczym Politechniki Warszawskiej. 5 grudnia tego samego roku zosta´┐Ż powo´┐Żany na stanowisko adiunkta w Instytucie Lotnictwa. 1 stycznia 1964 roku Tadeusz Chyli´┐Żski zosta´┐Ż samodzielnym pracownikiem naukowo-badawczym. W tym samym roku obj´┐Ż´┐Ż stanowisko kierownika Zak´┐Żadu Kostrukcji Specjalnych zajmuj´┐Żcego si´┐Ż budow´┐Ż rakiet. W zak´┐Żadzie tym przewodniczy´┐Ż r´┐Żwnie´┐Ż grupie problemowej. Tak´┐Że w roku 1964 Tadeusz Chyli´┐Żski wykona´┐Ż projekt wst´┐Żpny dwunastomiejscowego samolotu transportowego TC "Borsuk". By´┐Ż to g´┐Żrnop´┐Żat nap´┐Żdzany dwoma silnikami turbo´┐Żmig´┐Żowymi o ´┐Ż´┐Żcznej mocy 800 KM. W roku 1969 opracowa´┐Ż projekt wst´┐Żpny zwi´┐Żkszenia powierzchni no´┐Żnej w samolocie An-2, jak r´┐Żwnie´┐Ż u´┐Życia do niego nap´┐Żdu turbo´┐Żmig´┐Żowego. 18 kwietnia 1973 roku Tadeusz Chyli´┐Żski uzyska´┐Ż stopie´┐Ż docenta. By´┐Ż autorem artyku´┐Ż´┐Żw publikowanych na ´┐Żamach Skrzydlatej Polski, Techniki Lotniczej i Astronautycznej oraz Biuletynu Instytutu Lotnictwa.

Za swoj´┐Ż prac´┐Ż otrzyma´┐Ż Krzy´┐Ż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski oraz inne odznaczenia. Przez wiele lat by´┐Ż cz´┐Żonkiem Rady Naukowej Instytutu Lotnictwa. 30 kwietnia 1976 roku przeszed´┐Ż na rent´┐Ż inwalidzk´┐Ż a nast´┐Żpnie na emerytur´┐Ż. Zmar´┐Ż 15 lutego 1978 r. w Warszawie. Dorobek i do´┐Żwiadczenie naukowe Tadeusza Chyli´┐Żskiego do dzi´┐Ż wp´┐Żywaj´┐Ż na prac´┐Ż Instytutu.

 

Przypisy:

1 Obywatelstwo akademickie Politechniki Warszawskiej Tadeusz Chyli´┐Żski otrzyma´┐Ż 1 pa´┐Żdziernika 1931 roku.

2 By´┐Ży to m.in. szybowce "S´┐Żp" , "Jastrz´┐Żb I" , "Jask´┐Żka" . "Foka" , "Kobuz" , "Kormoran" i "Mucha" , samoloty CSS-10 , CSS-11 , CSS-12, "Junak" , CSS-13 , Lim-1 , Lim-2 , Lim-5 , "Junak 3" , Li-2 , TS-8 "Bies" , TS-11 "Iskra" , Jak-12A , Jak-12M , PZL-M2 , MD-12 i PZL-104 "Wilga" , oraz elementy ´┐Żmig´┐Żowc´┐Żw "GIL" , "´┐Żuk" i SM-1.

 

 

Teksty i opracowanie: (c) 2003 - 2015, Robert Gujski.
Wszelkie prawa zastrze´┐Żone. Wszelkiego rodzaju kopiowanie, bez zgody autora, zabronione.

Autor pragnie podzi´┐Żkowa´┐Ż p. Rafa´┐Żowi Chyli´┐Żskiemu za udost´┐Żpnienie materia´┐Ż´┐Żw, kt´┐Żre pos´┐Żu´┐Ży´┐Ży do opracowania niniejszej strony oraz za udost´┐Żpnienie fotografii Tadeusza Chyli´┐Żskiego.