HISTORIA DO´┐ŻWIADCZALNYCH WARSZTAT´┐ŻW LOTNICZYCH
RWD-13

RWD-13

Po zwyci´┐Żstwie Jerzego Bajana w Challenge'34, in´┐Ż. Stanis´┐Żaw Rogalski, in´┐Ż. Jerzy Drzewiecki i in´┐Ż. Leszek Dul´┐Żba przyst´┐Żpili, na zam´┐Żwienie LOPP, do opracowywania samolotu turystycznego, b´┐Żd´┐Żcego rozwini´┐Żciem RWD-9. Prace rozpocz´┐Żto na jesieni 1934 roku. Pocz´┐Żtkowo samolot nosi´┐Ż oznaczenie RWD-6 bis. Dopiero po pewnym czasie zosta´┐Żo ono zmienione na RWD-13.

Data oblotu:
14 stycznia 1935
(wersja podstawowa)

30 kwietnia 1937
(wersja sanitarna)

Wyprodukowano:
Co najmniej 89 sztuk (w tym 6 w Jugos´┐Żawii)

Konstruktorzy:
Jerzy Drzewiecki
Stanis´┐Żaw Rogalski
Leszek Dul´┐Żba

Opracowanie wersji sanitarnej:
Bronis´┐Żaw ´┐Żurakowski

Jerzy Drzewiecki
Stanis│aw Rogalski
Leszek Dulŕba
Bronis│aw »urakowski


Samolot turystyczny i sanitarny

 

RWD-13

Prace post´┐Żpowa´┐Ży w szybkim tempie i ju´┐Ż 14 stycznia 1935 roku Kazimierz Chorzewski dokona´┐Ż oblotu nowego prototypu, kt´┐Żry 6 czerwca otrzyma´┐Ż znaki rejestracyjne SP-AOA. Prototyp ten by´┐Ż jedynym egzemplarzem RWD-13, na kt´┐Żrym zainstalowano owiewki do k´┐Ż. Dobre w´┐Ża´┐Żciwo´┐Żci nowego samolotu sprawi´┐Ży, ´┐Że ju´┐Ż w maju Warsztaty przyst´┐Żpi´┐Ży do produkcji pierwszej serii siedmiu egzemplarzy (SP-ATA do SP-ATG), zam´┐Żwionej przez LOPP jeszcze w 1934 roku.

Pierwszy egzemplarz RWD-13 z tej serii (SP-ATB, nr. fabr. 114) wpisano do Rejestru Polskich Statk´┐Żw Powietrznych 7 sierpnia 1935 roku. Otrzyma´┐Ż go Aeroklub Gda´┐Żski. W miesi´┐Żc p´┐Żniej zarejestrowano kolejny samolot tego typu - SP-ATE. P´┐Żatowiec ten by´┐Ż w pocz´┐Żtkowym okresie swojego istnienia samolotem fabrycznym DWL. Pozosta´┐Że pi´┐Ż´┐Ż egzemplarzy z tej pierwszej serii1 przekazano 22 grudnia 1935 roku do aeroklub´┐Żw. Uroczysto´┐Ż´┐Ż mia´┐Ża miejsce na lotnisku mokotowskim w Warszawie.

26 stycznia 1936 roku mia´┐Żo miejsce dosy´┐Ż niecodzienne wydarzenie: ´┐Żlub pilota do´┐Żwiadczalnego DWL Aleksandra Onoszki. Nie by´┐Żoby w tym nic nadzwyczajnego gdyby nie fakt, ´┐Że m´┐Żodzi narzeczeni zamieszkali w Warszawie i nale´┐Ż´┐Żcy obydwoje do parafii ´┐Żw. Zbawiciela, postanowili pobra´┐Ż si´┐Ż na Jasnej G´┐Żrze. Jako ´┐Że przysz´┐Ży pan m´┐Żody by´┐Ż lotnikiem, zdecydowano uda´┐Ż si´┐Ż do cz´┐Żstochowskiego sanktuarium drog´┐Ż powietrzn´┐Ż. Na t´┐Ż okazj´┐Ż "Erwudziacy" po´┐Życzyli swoj´┐Ż fabryczn´┐Ż RWD-13 (SP-ATE), wyposa´┐Żon´┐Ż w silnik De Havilland "Gipsy" z rozrusznikiem elektrycznym, za sterami kt´┐Żrej zasiad´┐Ż Witold Rychter udaj´┐Żcy si´┐Ż na uroczysto´┐Ż´┐Ż w charakterze ´┐Żwiadka. Drug´┐Ż RWD-13 (SP-ATC), udost´┐Żpnion´┐Ż przez Aeroklub Warszawski, lecieli nowo´┐Że´┐Żcy. W p´┐Ż godziny po starcie, Witold Rychter stwierdzi´┐Ż wyst´┐Żpuj´┐Żce co pewien czas drgania prowadzonego przez siebie samolotu. Sprawa przedstawia´┐Ża si´┐Ż zagadkowo dop´┐Żki si´┐Żdz´┐Żcy obok pilota mechanik nie stwierdzi´┐Ż, ´┐Że drzemi´┐Żcy na tylnym siedzeniu drugi ´┐Żwiadek dosta´┐Ż czkawki. Po wyl´┐Żdowaniu w Cz´┐Żstochowie okaza´┐Żo si´┐Ż, ´┐Że dozorca tamtejszego lotniska mieszka´┐Ż w Piotrkowie, a klucz do hangaru znajdowa´┐Ż si´┐Ż w Tomaszowie. Po uroczysto´┐Żciach ´┐Żlubnych nast´┐Żpi´┐Ż odlot do Warszawy. Witold Rychter wspomina: "Po starcie w drog´┐Ż powrotn´┐Ż kilkakrotnie przelecieli´┐Żmy po obu stronach wie´┐Ży klasztoru, wzbudzaj´┐Żc tym wielk´┐Ż sensacj´┐Ż, i pod´┐Ż´┐Żyli´┐Żmy do Warszawy. Samolot z nowo´┐Że´┐Żcami znajdowa´┐Ż si´┐Ż za moim, gdy´┐Ż m´┐Żodzi mieli sobie du´┐Żo do powiedzenia, a RWD-13 nie wymaga´┐Ż ´┐Żadnej interwencji pilota i lecia´┐Ż sam po nakazanym kursie. Jedynie nad lotniskiem w Warszawie, na znak Onoszki, przelecieli´┐Żmy bardzo blisko siebie, po czym, rozumiej´┐Żc si´┐Ż doskonale, wykonali´┐Żmy p´┐Ż-akrobacj´┐Ż lustrzan´┐Ż, l´┐Żduj´┐Żc nast´┐Żpnie skkrzyd´┐Żo w skrzyd´┐Żo z efektownego ´┐Żlizgu. Nikt nam za to wszystko nawet nie nawymy´┐Żla´┐Ż, albowiem by´┐Żo ju´┐Ż niedzielne pop´┐Żudnie i nie by´┐Żo na lotnisku os´┐Żb urz´┐Żdowych. Jedynie m´┐Żoda ´┐Żonka ponios´┐Ża strat´┐Ż, pozbywaj´┐Żc si´┐Ż w spos´┐Żb gwa´┐Żtowny ca´┐Żego, tak przecie´┐Ż ´┐Żwietnego obiadu."

9 maja tego samego roku nast´┐Żpi´┐Żo w Warszawie, w obecno´┐Żci Prezydenta Ignacego Mo´┐Żcickiego, przekazanie pierwszych trzynastu samolot´┐Żw dla nowootwartej Szko´┐Ży Pilot´┐Żw w Bielsku-Bia´┐Żej. W´┐Żr´┐Żd nich znalaz´┐Ży si´┐Ż kolejne trzy RWD-13: SP-ATH, -ATJ i -ATK.

RWD-13

Kilka dni p´┐Żniej, 15 maja, rozpoczyna´┐Ża si´┐Ż w Sztokholmie mi´┐Żdzynarodowa wystawa lotnicza pod nazw´┐Ż Internationella Luftfartsustalliningen i Stokhlm. Postanowiono wykorzysta´┐Ż t´┐Ż okazj´┐Ż do zaprezentowania nowego produktu DWL na arenie mi´┐Żdzynarodowej. Do stolicy Szwecji polecia´┐Ż na RWD-13 (SP-ATJ) Aleksander Onoszko z ´┐Żon´┐Ż. Trasa lotu wiod´┐Ża przez Hamburg i Kopenhag´┐Ż. Niestety, w okolicach Hamburga samolot wlecia´┐Ż w tak g´┐Żst´┐Ż mg´┐Ż´┐Ż, ´┐Że pilot zosta´┐Ż zmuszony do awaryjnego l´┐Żdowania na pastwisku. Wkr´┐Żtce po wyl´┐Żdowaniu samolot zosta´┐Ż otoczony przez wszystkie okoliczne krowy, kt´┐Żre niefortunna za´┐Żoga musia´┐Ża nieustannie odp´┐Żdza´┐Ż by nie dopu´┐Żci´┐Ż do uszkodzenia jakiej´┐Ż cz´┐Żci maszyny. Trudno´┐Żci pogodowe sprawi´┐Ży, ´┐Że samolot dotar´┐Ż do celu z jednodniowym op´┐Żnieniem. Na przetransportowanie maszyny z lotniska Lindaragen, po´┐Żo´┐Żonego 20 kilometr´┐Żw na p´┐Żnoc od Sztokholmu by´┐Żo ju´┐Ż za p´┐Żno. Aleksander Onoszko postanowi´┐Ż wi´┐Żc wyl´┐Żdowa´┐Ż na RWD-13 w alei przebiegaj´┐Żcej nieopodal hali wystawowej. Uzgodniono z miejscow´┐Ż policj´┐Ż, ´┐Że aby to umo´┐Żliwi´┐Ż, nast´┐Żpnego dnia o godzinie si´┐Żdmej rano zostanie w tym miejscu wstrzymany ruch samochodowy na pi´┐Ż´┐Ż minut. Operacja powiod´┐Ża si´┐Ż doskonale. Po z´┐Żo´┐Żeniu skrzyde´┐Ż, przyby´┐Ży drog´┐Ż powietrzn´┐Ż samolot zosta´┐Ż wprowadzony do wn´┐Żtrza hali i, nim silnik zd´┐Ż´┐Ży´┐Ż ostygn´┐Ż´┐Ż, maszyna by´┐Ża gotowa do ogl´┐Żdania. Wyczyn ten wzbudzi´┐Ż niema´┐Ż´┐Ż sensacj´┐Ż w lokalnej prasie. Po zako´┐Żczeniu wystawy 1. czerwca SP-ATJ wystartowa´┐Ż z tego samego miejsca, by po kr´┐Żtkim locie znale´┐Ż´┐Ż si´┐Ż na otwartym tego dnia lotnisku Bromma. By´┐Ż to pierwszy samolot, kt´┐Żry tam wyl´┐Żdowa´┐Ż. Nast´┐Żpnego dnia Aleksander Onoszko polecia´┐Ż na organizowane w Malm´┐Że pokazy lotnicze. Sta´┐Ży si´┐Ż one okazj´┐Ż do rozegrania pr´┐Żby startu mi´┐Żdzy RWD-13 a auto´┐Żyrem. Odziedziczona po RWD-9 mechanizacja p´┐Żata pokaza´┐Ża swoje zalety. Kiedy auto´┐Żyro oderwa´┐Żo si´┐Ż od ziemii Onoszko ze swoim samolotem lecia´┐Ż ju´┐Ż na wysoko´┐Żci 70 metr´┐Żw! Nast´┐Żpnego dnia SP-ATJ wyruszy´┐Ż w drog´┐Ż powrotn´┐Ż do Warszawy.

W sobot´┐Ż 27 czerwca t´┐Ż sam´┐Ż maszyn´┐Ż mjr Stanis´┐Żaw Skar´┐Żynski wraz z dyrektorem DWL Jerzym W´┐Żdrychowskim zamierzali si´┐Ż uda´┐Ż do Bre´┐Żcia nad Bugiem na Ogólnokrajowy Konkurs Modeli Lataj´┐Żcych w którym mieli by´┐Ż cz´┐Żonkami jury. O godzinie 1730 ich samolot oderwa´┐Ż si´┐Ż od murawy lotniska Mokotowskiego. W chwil´┐Ż potem, gdy RWD-13 znajdowa´┐Ż si´┐Ż nad alej´┐Ż ´┐Żwirki i Wigury, silnik zacz´┐Ż´┐Ż przerywa´┐Ż prac´┐Ż. Mjr Skar´┐Ży´┐Żski postanowi´┐Ż wi´┐Żc wykona´┐Ż zakr´┐Żt by rozezna´┐Ż zaistnia´┐Ż´┐Ż sytuacj´┐Ż. Wtedy jednak silnik zamilk´┐Ż na dobre. Nie chc´┐Żc l´┐Żdowa´┐Ż na zat´┐Żoczonej ulicy pilot postanowi´┐Ż wróci´┐Ż lotem ´┐Żlizgowym na lotnisko. Niestety w ostatnich chwilach lotu samolot przepad´┐Ż uderzaj´┐Żc do´┐Ż´┐Ż twardo o ziemi´┐Ż w wyniku czego dyrektor DWL straci´┐Ż przytomno´┐Ż´┐Ż. Dosz´┐Żo tak´┐Że do uszkodzenia przewodów paliwowych. Samolot zapali´┐Ż si´┐Ż. Lekko ranny mjr Skar´┐Ży´┐Żski szybko wydosta´┐Ż si´┐Ż z kabiny i natychmiast ratowa´┐Ż nieprzytomnego pasa´┐Żera. Wyprodukowany niespe´┐Żna dwa miesi´┐Żce wczesniej samolot sp´┐Żon´┐Ż´┐Ż.

RWD-13 S

Jesieni´┐Ż tego samego roku Do´┐Żwiadczalne Warsztaty Lotnicze przyst´┐Żpi´┐Ży do produkcji dwudziestu dziewi´┐Żciu egzemplarzy RWD-13. Na pocz´┐Żtku pa´┐Żdziernika uko´┐Żczono pierwszy z nich (SP-BJN, nr. fabr. 147), przeznaczony dla zwyci´┐Żzcy Challenge'34 - kpt. pil. Jerzego Bajana. 19 pa´┐Żdziernika firma eksportowa Jan Herse zakupi´┐Ża w Warsztatach siedem samolot´┐Żw tego typu: SP-BEU (nr fabr. 150), SP-BEW (nr fabr. 151), SP-BEX (nr fabr. 152), SP-BEY (nr fabr. 153), SP-BFD (nr fabr. 155), SP-BGL (nr fabr. 149), oraz u´┐Żywany do tej pory przez DWL SP-ATE (nr fabr. 117). Wszystkie te egzemplarze by´┐Ży wyposa´┐Żone w silniki De Haviland Gipsy Major zakupione w Wielkiej Brytanii. Kilka dni p´┐Żniej fabryk´┐Ż opu´┐Żci´┐Ży kolejne maszyny tej serii. Ze wzgl´┐Żdu na szczup´┐Żo´┐Ż´┐Ż pomieszcze´┐Ż warsztatowych, jej produkcja trwa´┐Ża a´┐Ż do wiosny nast´┐Żpnego roku.

RWD-13 by´┐Ż samolotem ´┐Żatwym w pilota´┐Żu. Najlepszym tego przyk´┐Żadem niech b´┐Żdzie takie oto wspomnienie in´┐Ż. Witolda Rychtera: "Jaki to by´┐Ż prawid´┐Żowy i pos´┐Żuszny samolot, mo´┐Że ´┐Żwiadczy´┐Ż demonstracja , kt´┐Żr´┐Ż wykona´┐Ż Jurek Drzewiecki. Oto zaprosi´┐Ż znanego publicyst´┐Ż i dziennikarza lotniczego, Stanis´┐Żawa Strumpf-Wojtkiewicza do spr´┐Żbowania osobi´┐Żcie RWD-13. Redaktor jeszcze lata´┐Ż nie umia´┐Ż. "Bysio" posadzi´┐Ż go na miejscu pilota (lewym). Sam siad´┐Ż na prawym. Odsun´┐Ż´┐Ż si´┐Ż z fotelem jak najdalej do ty´┐Żu tak, ´┐Że nie m´┐Żg´┐Ż ju´┐Ż dosta´┐Ż do ster´┐Żw. Z tej pozycji po prostu dyktowa´┐Ż redaktorowi, co ma czyni´┐Ż i, jak porusza´┐Ż sterami. Wystartowali, latali z p´┐Ż godziny i wyl´┐Żdowali, a wszystko jedynie wed´┐Żug ustnych wskaz´┐Żwek "Bysia", kt´┐Żry ani razu ster´┐Żw nie dotkn´┐Ż´┐Ż."

W pierwszym kwartale 1937 roku in´┐Ż. Bronis´┐Żaw ´┐Żurakowski opracowa´┐Ż wersj´┐Ż sanitarn´┐Ż RWD-13, kt´┐Żr´┐Ż oznaczono RWD-13S. Mog´┐Ża ona zabiera´┐Ż lekarza oraz jednego rannego na noszach wstawianych do samolotu dzi´┐Żki specjalnej klapie umieszczonej w prawej burcie kad´┐Żuba. Prototyp nowej wersji (SP+BFN) zosta´┐Ż oblatany 30 kwietnia przez Aleksandra Onoszk´┐Ż. W okresie od 19 maja do 4 czerwca samolot ten przeszed´┐Ż badania w ITL, a nast´┐Żpnie zosta´┐Ż wypr´┐Żbowany podczas ´┐Żwicze´┐Ż wojskowych. Dobre osi´┐Żgi RWD-13S zaowocowa´┐Ży zam´┐Żwieniem pierwszych czterech egzemplarzy (SP+BMG, +BMW, +BMY i +BMZ). Egzemplarze seryjne wersji sanitarnej r´┐Żni´┐Ży si´┐Ż od prototypu inn´┐Ż rur´┐Ż wydechow´┐Ż, dodatkow´┐Ż par´┐Ż reflektor´┐Żw na ko´┐Żc´┐Żwkach p´┐Żata, oraz dodatkowym wlotem powietrza umieszczonym pod kad´┐Żubem.

RWD-13

Jednocze´┐Żnie LOPP zam´┐Żwi´┐Ża dwadzie´┐Żcia turystycznych RWD-13 z zamiarem przekazania ich aeroklubom 26 wrze´┐Żnia 1937 roku na lotnisku mokotowskim w Warszawie. Decyzja ta zaowocowa´┐Ża wyprodukowaniem kolejnych szesnastu RWD-13. Z tych obydwu serii licz´┐Żcych ´┐Ż´┐Żcznie pi´┐Ż´┐Żdziesi´┐Żt maszyn, dwadzie´┐Żcia cztery przekazano na wy´┐Żej wspomnianej uroczysto´┐Żci, trzyna´┐Żcie trafi´┐Żo na eksport, a pozosta´┐Że zosta´┐Ży zakupione przez osoby b´┐Żd´┐Ż firmy prywatne. Samolot nosz´┐Żcy rejestracj´┐Ż SP-BFK zosta´┐Ż nowym egzemplarzem fabycznym DWL zast´┐Żpuj´┐Żc sprzedany wcze´┐Żniej SP-ATE. Do ko´┐Żca roku Warsztaty wyprodukowa´┐Ży jeszcze cztery RWD-13S dla wojska. Otrzyma´┐Ży one wojskowy numer typu 12.

W lipcu 1937 dwa RWD-13 wzi´┐Ży udzia´┐Ż w IV Mi´┐Żdzynarodowym Mityngu Lotniczym w Zurychu. W zawodach tych pierwsz´┐Ż lokat´┐Ż zdoby´┐Ż Eugeniusz Przysiecki. Drugi RWD-13, pilotowany przez Aleksandra Onoszk´┐Ż, uplasowa´┐Ż si´┐Ż na si´┐Żdmym miejscu. Korzystaj´┐Żc z pobytu w Szwajcarii Aleksander Onoszko uda´┐Ż si´┐Ż z wizyt´┐Ż lotnicz´┐Ż do Ignacego Paderewskiego, zamieszka´┐Żego w´┐Żwczas w Morges pod Lozann´┐Ż. Pilotowany przez niego samolot wyl´┐Żdowa´┐Ż na pastwisku przylegaj´┐Żcym do willi polskiego pianisty. Zar´┐Żwno Ignacy Paderewski jak i otaczaj´┐Żce go osoby ´┐Żywo interesowali si´┐Ż poczynaniami polskiego lotnictwa. Wizyta nie trwa´┐Ża jednak d´┐Żugo, gdy´┐Ż s´┐Żynny pianista musia´┐Ż rych´┐Żo uda´┐Ż si´┐Ż do Lozanny. Po´┐Żegna´┐Ż wi´┐Żc polskich lotnik´┐Żw dzi´┐Żkuj´┐Żc im za "pierwsz´┐Ż wizyt´┐Ż lotnicz´┐Ż". Po powrocie do kraju Aleksander Onoszko opublikowa´┐Ż artyku´┐Ż o swojej wizycie w Morges. Spotka´┐Ży go z tego powodu pewne nieprzyjemno´┐Żci ze strony dyrektora DWL Jerzego W´┐Żdrychowskiego poniewa´┐Ż Ignacy Paderewski by´┐Ż dla ´┐Żwczesnych polskich w´┐Żadz postaci´┐Ż politycznie niewygodn´┐Ż.

RWD-13 T/S

W tym samym roku powsta´┐Ża wersja turystyczno-sanitarna tego samolotu, oznaczona RWD-13ST, kt´┐Żrej kabina posiada´┐Ża wymienne wyposa´┐Żenie, dostosowane b´┐Żd´┐Ż do lot´┐Żw turystycznych, b´┐Żd´┐Ż do transportu jednego chorego na noszach. Pierwsze seryjne egzemplarze tej wersji opu´┐Żci´┐Ży wytw´┐Żrni´┐Ż w maju 1938 r. W tym samym czasie wprowadzono pewne zmiany w wyposa´┐Żeniu wszystkich budowanych od tej pory RWD-13: zmodyfikowano boczne oszklenie kabiny, oraz zast´┐Żpiono p´┐Żoz´┐Ż ogonow´┐Ż ma´┐Żym k´┐Żkiem. Ta ostatnia zmiana jest doskonale widoczna na zachowanych fotografiach egzemplarzy SP-BNP i SP-BNY.

W maju i czerwcu 1938 roku RWD-13S SP+BFN by´┐Ż eksponowany na wystawie lotniczej w Belgradzie, a nast´┐Żpnie w Wiener Neustadt i w Budapeszcie. Miesi´┐Żc p´┐Żniej wzi´┐Ż´┐Ż on udzia´┐Ż w mi´┐Żdzynarodowym konkursie na samolot sanitarny w Esch (Luxemburg) zajmuj´┐Żc drugie miejsce zaraz po LWS-2. Pierwszego sierpnia tego samego roku egzemplarz ten przekazano Aeroklubowi ´┐Żl´┐Żskiemu. Og´┐Żem w roku 1938 wyprodukowano dziewi´┐Żtna´┐Żcie sztuk RWD-132, w tym najprawdopodobiej trzy w wersji T/S i dwa w wersji S.

RWD-13

Z pocz´┐Żtkiem roku 1939 DWL wprowadzi´┐Ży drobn´┐Ż zmian´┐Ż w malowaniu turystycznych wersji RWD-13. Biegn´┐Żca dotychczas przez ca´┐Ży kad´┐Żub strza´┐Ża dekoracyjna, by´┐Ża od tej pory przerwana na wysko´┐Żci znak´┐Żw rejestracyjnych.

W kwietniu 1939 r. Eugeniusz Przysiecki wraz z kpt. pil. Stefanem Kry´┐Żskim dostarczyli lotem do Teheranu luksusowo wyko´┐Żczony RWD-13SP-BNY (nr fabr. 285), b´┐Żd´┐Żcy ´┐Żlubnym podarunkiem rz´┐Żdu polskiego dla nast´┐Żpcy tronu w Iranie. Wiosn´┐Ż i latem tego samego roku wyprodukowano co najmniej dziesi´┐Ż´┐Ż egzemplarzy RWD-13. By´┐Ży to samoloty nosz´┐Żce nast´┐Żpuj´┐Żce znaki rejestracyjne: SP+BJO, SP+BJR, SP-BNS, SP-BNY, SP-BNX, SP-BOK, SP-OKW i SP+WTN. Jeden egzemplarz (nr. fabr. 318) otrzyma´┐Ż natomiast fabryczne malowanie wojskowe. Samolot ten, pilotowany przez Eugeniusza Przysieckiego, zosta´┐Ż zestrzelony 3 wrze´┐Żnia w okolicach Brze´┐Żcia n/Bugiem.

We wrze´┐Żniu 1939 roku, wojsko przej´┐Żo kilkadziesi´┐Żt cywilnych RWD-13. Kilka z nich (m. in. SP-BFU i SP-WDL) trafi´┐Żo do Eskadry Sztabowej Naczelnego Dow´┐Żdztwa. 5 wrze´┐Żnia SP-WDL zosta´┐Ż przydzielony do grupy dyspozycyjnej wiceministra gen. G´┐Żuchowskiego. Lata´┐Ża na nim Anna Leska. Loty ´┐Ż´┐Żcznikowe wykonywano z l´┐Żdowisk w Krasnym Stawie, Dubnie i Podhajcach. Ewakuacja do Rumunii mia´┐Ża miejsce 22 wrze´┐Żnia.

Mi´┐Żdzy 14 a 22 wrze´┐Żnia 1939 r. do Rumunii ewakuowano 27 egzemplarzy RWD-13 r´┐Żnych wersji. By´┐Ży to nast´┐Żpuj´┐Żce samoloty: SP-ATF, SP-ATH, SP-ATJ, SP-ATK, SP-BFG, SP-BFK, SP-BFP, SP-BFS, SP-BFT, SP-BFU, SP-BFW, SP-BJM (69-K), SP-BJU, SP-BME, SP-BMF, SP-BMJ, SP-BMK, SP-BMM, SP-BMO, SP-BMY, SP-BMT, SP-BNU, SP-BNW, SP-BOK, SP-HZM, SP-WDL oraz jeden wojskowy RWD-13S, ewakuowany z bazy w Ma´┐Żaszewiczach.

RWD-13 T/S

Wszystkie ewakuowane do Rumunii RWD-13 zosta´┐Ży bezprawnie przej´┐Żte przez tamtejsze w´┐Żadze wojskowe. Jedynie odkupiony przed wojn´┐Ż od Aeroklubu Wile´┐Żskiego i wyremontowany samolot SP-ATF, stanowi´┐Żcy w´┐Żasno´┐Ż´┐Ż DWL, zosta´┐Ż sprzedany, prawdopodobnie w r´┐Żce prywatne. W´┐Żadze polskie czyni´┐Ży starania by odzyska´┐Ż jedn´┐Ż RWD-13 b´┐Żd´┐Ż RWD-15, co pozwoli´┐Żoby wykonywa´┐Ż loty kurierskie z Francji do Polski. Poczynania te nie przynios´┐Ży jednak oczekiwanych rezultat´┐Żw i ´┐Żadna RWD-13 nie opu´┐Żci´┐Ża Rumunii. Do wiosny 1940 roku samoloty te nie by´┐Ży w zasadzie u´┐Żytkowane i pozostwa´┐Ży w hangarach. Za´┐Żacznik nr. 6 raportu attach´┐Ż wojskowego Francji w Rumunii, p´┐Żk. Arbitre'a, nosz´┐Żcy dat´┐Ż 15 kwietnia 1940 r., m´┐Żwi o zachowanych 16 egzemplarzach RWD-13. Wszystkie te samoloty trafi´┐Ży p´┐Żniej do 108 Eskadry Sanitranej. Gdy okaza´┐Żo si´┐Ż, ´┐Że Polacy nie odzyskaj´┐Ż swoich samolot´┐Żw, Rumuni postanowili je wyremontowa´┐Ż. Niekt´┐Żre maszyny otrzyma´┐Ży w´┐Żwczas nowe jednostki nap´┐Żdowe. Po remoncie cz´┐Ż´┐Ż samolot´┐Żw przekazano rumu´┐Żskiemu lotnictwu wojskowemu, a cz´┐Ż´┐Ż przydzielono aeroklubom.

RWD-13

25 czerwca tego samego roku rumu´┐Żskie Minsterstwo Lotnictwa powo´┐Ża´┐Żo do ´┐Życia Eskadr´┐Ż Lotnictwa Sanitarnego. Zosta´┐Ża ona sformowana na lotnisku Bukareszt-Baneasa i otrzyma´┐Ża w´┐Żwczas dziewi´┐Ż´┐Ż RWD-13 oraz jednego Poteza 65 i dwa dwusilnikowe Monospary. Z chwil´┐Ż wybuchu wojny niemiecko - sowieckiej 21 czerwca 1941 roku, trzy samoloty RWD-13S nosz´┐Żce numery "1" (by´┐Ży SP+BJM), "2" (by´┐Ży SP+BMY) i "3" (by´┐Ży SP+BJU) przebazowano na lotnisko polowe Focsani. 10 lipca eskadra trafi´┐Ża na front, na lotnisko Tecuci. Od tego momentu samoloty wykonywa´┐Ży 3 - 4 zadania dziennie przewo´┐Ż´┐Żc rannych z Rybnicy i Edineti nad Dniestrem. Do 20 sierpnia jednostka przetransportowa´┐Ża 200 rannych z Besarabii. 21 sierpnia samoloty eskadry otrzyma´┐Ży malowanie ochronne. Od tego momentu do 1 wrze´┐Żnia RWD-13 pilotowane przez rumu´┐Żskie lotniczki przewozi´┐Ży rannych ze szpitala polowego w Sewerinowce pod Odess´┐Ż, a nast´┐Żpnie, do 23 pa´┐Żdziernika, z miejscowo´┐Żci Salz, Baden, Laska, Michaj´┐Żowka i Dimitriewka. Poniewa´┐Ż ´┐Żwczesne dzia´┐Żania wojenne zniszczy´┐Ży wiele most´┐Żw na Dniestrze, samoloty eskadry wykorzystywano r´┐Żwnie´┐Ż do frontowych lot´┐Żw ´┐Ż´┐Żcznikowych. Nast´┐Żpnie jednostka trafi´┐Ża na lotnisko Tighina sk´┐Żd 6 listopada zosta´┐Ża przeniesiona do Rumunii do bazy Bukareszt-Pipera. W sumie od lipca 1941 roku eskadra przetransportowa´┐Ża 700 rannych. Zim´┐Ż 1941/1942 samoloty przesz´┐Ży kolejny remont w bukaresza´┐Żskich zak´┐Żadach ICAR po´┐Ż´┐Żczony z wymian´┐Ż jednostek nap´┐Żdowych.

RWD-13

10 kwietnia 1942 roku powsta´┐Ża na lotnisku Bukareszt-Baneasa wspomniana ju´┐Ż wcze´┐Żniej 108 Eskadra Sanitarna Transportu Lekkiego. Otrzyma´┐Ża ona 12 egzemplarzy RWD-13, w tym wszystkie nale´┐Ż´┐Żce uprzednio do Eskadry Lotnictwa Sanitarnego. Nowa jednostka wykona´┐Ża sw´┐Żj pierwszy lot 22 maja, transportuj´┐Żc rannego marynarza z Konstancy do Bukaresztu. W sierpniu podzielono j´┐Ż na dwie sekcje. 18 sierpnia I sekcja 108 eskadry przelecia´┐Ża przez Tiraspo, Niko´┐Żajew i Stalino do miejscowo´┐Żci Kotielnkowo po´┐Żo´┐Żonej 200 kilometr´┐Żw na zach´┐Żd do Stalingradu. Posiada´┐Ża ona 6 RWD-13, w tym egzemplarze o numerach "1", "2" i "3". Do Kotielnikowa przywo´┐Żono rannych z Awganerowa, Aksaj i Szutowa. 6 wrze´┐Żnia lotnisko na kt´┐Żrym stacjonowa´┐Ża sekcja zosta´┐Żo zbombardowane przez sowieckiego bombowca. Dwa dni p´┐Żniej na jednym RWD-13S zatrzyma´┐Ż si´┐Ż podczas lotu silnik, zmuszaj´┐Żc jego pilotk´┐Ż, Marian´┐Ż Dragescu do awaryjnego l´┐Żdowania na pobojowisku. Po oczyszczeniu filtru paliwa ze stepowego py´┐Żu samolot wystartowa´┐Ż szcz´┐Żliwie w dalsz´┐Ż drog´┐Ż. 10 wrze´┐Żnia jednostka zosta´┐Ża przeniesiona na lotnisko P´┐Żodowitoje znajduj´┐Żce si´┐Ż 40 kilometr´┐Żw na po´┐Żudnie od Stalingradu. Ostatni RWD-13S, pilotowany przez Marian´┐Ż Dragescu, opuszcza´┐Ż lotnisko w Kotielnikowie podczas bombardowania. W P´┐Żodowitoje starano si´┐Ż wykonywa´┐Ż jak najwi´┐Żcej lot´┐Żw pomimo niemal´┐Że codziennych atak´┐Żw lotnictwa sowieckiego. Swoje uczestnictwo w bitwie pod Stalingradem jednostka zako´┐Żczy´┐Ża 1 pa´┐Żdziernika bilansem 300 lot´┐Żw z ci´┐Żko rannymi i powr´┐Żci´┐Ża przez Stalino do Bukaresztu. Samoloty trafi´┐Ży do przegl´┐Żdu w zak´┐Żadach ICAR.

RWD-13 S

I Sekcja 108 eskadry wznowi´┐Ża dzia´┐Żalno´┐Ż´┐Ż w maju 1943 roku. Tym razem wykonywano g´┐Ż´┐Żwnie loty ´┐Ż´┐Żcznikowe na rzecz rumu´┐Żskiego dow´┐Żdztwa w Odessie. 8 lipca samoloty (3 RWD-13S i 3 RWD-13) trafi´┐Ży na Krym do miejscowo´┐Żci Symferopol sk´┐Żd wykonywano loty sanitarne do Kubania gdzie walczy´┐Ży wojska rumu´┐Żskie dowodzone przez gen. Avramescu. Jedynym wyj´┐Żtkiem by´┐Ż transport rannego lekarza z Chersonia do Niko´┐Żajewa wykonany 22 wrze´┐Żnia na RWD-13S nr "2". Og´┐Żem w roku 1943 sekcja przetransportowa´┐Ża 200 rannych. Brak danych na temat dalszej dzia´┐Żalno´┐Żci tej jednostki.

II Sekcja 108 eskadry rozpocz´┐Ża swoj´┐Ż wojenn´┐Ż dzia´┐Żalno´┐Ż´┐Ż 30 sierpnia 1942 roku na lotnisku Stalino. Na jej wyposarzeniu znajdowa´┐Żo si´┐Ż 7 RWD-13 i 1 Jungmann. W ci´┐Żgu pierwszego miesi´┐Żca przetransportowano 150 rannych z rejonu Starobielska, Kresinskaja i Tuzowa. 27 pa´┐Żdziernika sekcja trafi´┐Ża na lotnisko Morozowskaja dok´┐Żd zwo´┐Żono rannych z frontu, co zmusza´┐Żo pilot´┐Żw RWD-13 do cz´┐Żstych l´┐Żdowa´┐Ż w przgodnym terenie. Ilo´┐Ż´┐Ż zada´┐Ż zwi´┐Żksza´┐Ża si´┐Ż: mi´┐Żdzy 1 a 15 listopada przewieziono 250 rannych. 15 listopada dokonano kolejnej zmiany miejsca postoju jednostki. Tym razem by´┐Że polskie "erwudziaki" znalaz´┐Ży si´┐Ż w Rostowie, sk´┐Żd odbywa´┐Ży loty do Stalino i Niko´┐Żajewa. Znaczne zu´┐Życie samolot´┐Żw poci´┐Żgn´┐Żo za sob´┐Ż odes´┐Żanie II Sekcji do Bukaresztu 8 stycznia nast´┐Żpnego roku.

RWD-13

Dalsze dzia´┐Żania jednostka wykonywa´┐Ża przy u´┐Życiu jednego RWD-13S, jednego Poteza-65 oraz czterech RWD-13 odnalezionych w Symferopolu. W okersie tym wykonywano 2-3 zadania dziennie przeworz´┐Żc rannych do szpiltali w Niko´┐Żajewie i Symferopolu. 6 pa´┐Żdziernika sekcja trafi´┐Ża na lotnisko Sarabuz, sk´┐Żd przewioz´┐Ża 120 rannych. 27 pa´┐Żdziernika nast´┐Żpi´┐Ża kolejna zmiana lotniska. Now´┐Ż baz´┐Ż ulokowano w Chersoniu. Niebawem nast´┐Żpi´┐Żo przerwanie frontu w rejonie Pieriekopu, co wywo´┐Ża´┐Żo konieczno´┐Ż´┐Ż wykonywania lot´┐Żw nad morzem. Tym razem miejsce rannych zaj´┐Ża poczta oraz oficerowie dow´┐Żdztwa. 20 grudnia odes´┐Żano jednostk´┐Ż do Bukaresztu, a jej samoloty trafi´┐Ży do remontu.

13 kwietnia 1944 roku II Sekcja 108 eskadry, wyposa´┐Żona prawdopodobnie w 4 RWD-13, zosta´┐Ża przebazowana na lotnisko Bacau ko´┐Żo Jass, sk´┐Żd przetransportowano 80 rannych. Ponadto przewo´┐Żono poczt´┐Ż oraz oficer´┐Żw Sztabu Generalnego. Gdy 22 sierpnia zosta´┐Ż pod Jassami prze´┐Żamany front, jednostka przenios´┐Ża si´┐Ż na lotnisko Patesti. Tego samego dnia jeden RWD-13 zosta´┐Ż u´┐Żyty do lotu zwiadowczego do Bacau, kt´┐Żre by´┐Żo pogr´┐Ż´┐Żone w walkach z Sowietami. 23 sierpnia Rumunia skapitulowa´┐Ża przed Sowietami. Samoloty sekcji znalaz´┐Ży si´┐Ż na lotnisku Marculesti, sk´┐Żd nazajutrz uda´┐Ży si´┐Ż do Calarasi. 26 pa´┐Żdziernika 1944 r. II Sekcja 108 Eskadry Sanitarnej Transportu Lekkiego zako´┐Żczy´┐Ża swoj´┐Ż dzia´┐Żalno´┐Ż´┐Ż.

RWD-13

S´┐Żu´┐Żba w tej eskadrze okaza´┐Ża si´┐Ż trudnym i zarazem udanym sprawdzianem dla RWD-13. In´┐Żynierowie z DWL zapewne nie przypuszczali, ´┐Że ich konstrukcja b´┐Żdzie z powodzeniem s´┐Żu´┐Ży´┐Ża w tak ci´┐Żkich warunkach ... Podczas dzia´┐Ża´┐Ż wojennych 108 eskadra utraci´┐Ża 2 RWD-13.

Wed´┐Żug danych rumu´┐Żskich do lata 1944 roku zachowa´┐Żo si´┐Ż 18 egzemplarzy RWD-13, z czego tylko 5 sprawnych. Z chwil´┐Ż przej´┐Żcia Rumunii na stron´┐Ż aliant´┐Żw, czyli 25 sierpnia, w u´┐Życiu pozostawa´┐Ży 4 maszyny tego typu, wszystkie w 108 Eskadrze Sanitarnej. W roku 1945 kilka RWD-13 s´┐Żu´┐Ży´┐Żo w 113 Eskadrze ´┐Ż´┐Żcznikowej. Po zako´┐Żczeniu dzia´┐Ża´┐Ż wojennych samoloty te zosta´┐Ży skierowane do remontu w zak´┐Żadach ICAR, kt´┐Żry w wi´┐Żkszo´┐Żci przypadk´┐Żw trwa´┐Ż do wiosny 1946 roku. Wiadomo r´┐Żwnie´┐Ż, ´┐Że w Rumunii wytwarzano nowe skrzyd´┐Ża dla RWD-13. Dalsze losy tych samolot´┐Żw nie s´┐Ż znane.

W roku 1947 do Polski powr´┐Żci´┐Ż RWD-13S (SP+BMY). Mi´┐Żdzy 15 marca a 10 maja nast´┐Żpnego roku przechodzi´┐Ż on w G´┐Ż´┐Żwnym Istytucie Lotnictwa pr´┐Żby kontrolne z owiewkami na ko´┐Żach. W dniu 31 pa´┐Żdziernika tego samego roku zosta´┐Ż wpisany do Rejestru Pa´┐Żstwowego Statków Powietrznych (poz. 212) jako RWD-13 bis i otrzyma´┐Ż now´┐Ż rejestracj´┐Ż SP-MSZ. W roku 1949 zosta´┐Ż przebudowany, wed´┐Żug projektu in´┐Ż. Tadeusza So´┐Żtyka, na zwyk´┐Ży samolot turystyczny. Pewnym curiosum mo´┐Że by´┐Ż fakt i´┐Ż przez pewien okres czasu maszyna ta nosi´┐Ża jednocze´┐Żnie polsk´┐Ż rejestracje na kad´┐Żubie i ... kokardy rumu´┐Żskiego lotnictwa wojskowego na skrzyd´┐Żach, co sta´┐Żo w jaskrawej sprzeczno´┐Żci z przyj´┐Żtymi przepisami lotniczymi! SP-MSZ wykonywa´┐Ż loty kurierskie dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych do roku 1955, po czym zosta´┐Ż skasowany. Jego portem macierzystym by´┐Żo lotnisko Warszawa Goc´┐Żaw.

RWD-13

Kolejnym RWD-13, kt´┐Żry powr´┐Żci´┐Ż z wojennej tu´┐Żaczki, by´┐Ż przyporowadzony w maju 1947 r. egzemplarz nosz´┐Żcy przed wojn´┐Ż rejestracj´┐Ż SP-BMT i nale´┐Ż´┐Żcy do Aeroklubu Warszawskiego. Samolot ten zosta´┐Ż "przydzielony" do Lotniczych Warsztat´┐Żw Do´┐Żwiadczalnych w ´┐Żodzi, gdzie poddano go remontowi. Pracownicy LWD wykonywali na nim loty s´┐Żu´┐Żbowe. Po czterech lotach z instruktorem zosta´┐Ż na tej maszynie wyszkolony na pilota J´┐Żzef Zielezi´┐Żski. Egzemplarz ten otrzyma´┐Ż w kwietniu 1950 roku rejestracj´┐Ż SP-ARG. Pozosta´┐Ż w u´┐Życiu do grudnia 1953 r. po czym zosta´┐Ż skasowany.

Trzecim samolotem tego typu jaki powr´┐Żci´┐Ż do Polski by´┐Ż dawny SP-BFU. W maju 1950 r. otrzyma´┐Ż znaki rejestracyjne SP-ARH. Zosta´┐Ż on skre´┐Żlony z rejestru w tym samym czasie co SP-ARG.

RWD-13 YR-EUG

Ostatnim egzemplarzem RWD-13 repatriowanym z Rumunii by´┐Ż lotowski SP-BNU. Samolot ten zosta´┐Ż zakupiony dla pisarki Marii Wardas´┐Żwny. Po powrocie do kraju przej´┐Ż´┐Ż go jednak jego przedwojenny w´┐Ża´┐Żciciel. W wyniku procesu wytoczonego przez M. Wardas´┐Żwn´┐Ż, PLL LOT wyp´┐Żaci´┐Ż pisarce odszkodowanie za odebrany samolot. W sierpniu 1951 r. nadano temu egzemplarzowi rejestracj´┐Ż SP-ARL. Podobnie jak SP-ARG i SP-ARH wykre´┐Żlono go z rejestru w grudniu 1953 roku. By´┐Ża to decyzja polityczna, nie maj´┐Żca nic wsp´┐Żlnego ze stanem technicznym p´┐Żatowc´┐Żw. Dzi´┐Ż SP-BNU jest jedynym zachowanym w Polsce egzemplarzem RWD-13. Mo´┐Żna go ogl´┐Żda´┐Ż w krakowskim Muzeum Lotnictwa. Wszystkie cztery RWD-13 przyprowadzi´┐Ż z Rumunii przedwojenny dzia´┐Żacz Aeroklubu Lwowskiego, in´┐Ż. Witold Kasprzyk. Loty repatriacyjne odbywa´┐Ży si´┐Ż na trasie Bukareszt - Katowice.

W´┐Ż´┐Żcznie z prototypem wykonano co najmniej 96 sztuk RWD-13 wszystkich wersji3. Dalsze 20 egzemplarzy wyprodukowano na licencji w Jugos´┐Żawii. Do dzi´┐Ż zachowa´┐Ż si´┐Ż jeden lataj´┐Żcy RWD-13. Jest nim egzemplarz o numerze fabrycznym 286, wyprodukowany przez DWL w 1938 roku. Znajduje si´┐Ż on w brazylijskiej miejcowo´┐Żci Itu, a jego szcz´┐Żliwym posiadaczem jest kolekcjoner starych samolot´┐Żw i zarazem wsp´┐Żw´┐Ża´┐Żciciel linii lotniczych TAM, Joao Amaro.

   

Przypisy:

1 By´┐Ży to prawdopodobnie samoloty SP-ATA, SP-ATC, SP-ATD, SP-ATF i SP-ATG.

2 By´┐Ży to mi´┐Żdzy innymi samoloty SP-BGP, SP-BJM, SP-BJU, SP-BNP, SP-BNS, SP-BNT, SP-BNU, SP-BNW, SP-BNY i SP-ZAM.

3 Leszek Dul´┐Żba w ksi´┐Ż´┐Żce "Samoloty RWD" na str. 44 pisze, ´┐Że DWL wyprodukowa´┐Ży ponad 100 sztuk RWD-13, natomiast Andrzej Glass w artykule "O Stanis´┐Żawie Wigurze" opublikowanym w Technice Lotniczej i Astronautycznej nr. 11-12/1987 szacuje liczb´┐Ż zbudowanych RWD-13 na 105.

 

Czasopisma:

Gazeta Polska - 28.06.1936

 


   

Dane techniczne RWD-13:

Rozpi´┐Żto´┐Ż´┐Ż: 11,5 m   Pr´┐Żdko´┐Ż´┐Ż minimalna: 67 km/h
D´┐Żugo´┐Ż´┐Ż: 7,85 m   Wznoszenie:  3,8 m/s
Wysoko´┐Ż´┐Ż: 2,05 m   Pu´┐Żap:  4200 m
Powierzchnia no´┐Żna: 16 m2   Zasi´┐Żg:  900 km
Masa w´┐Żasna:
wersja S:
530 kg
535 kg
  Rozbieg: 125 m
Masa u´┐Żyteczna:
wersja S:
400 kg
535 kg
  Dobieg: ... m
Masa ca´┐Żkowita: 930 kg   Zu´┐Życie paliwa: 28 l/h
Pr´┐Żdko´┐Ż´┐Ż maksymalna: 210 km/h   Maksymalny czas trwania lotu: 5 h
Pr´┐Żdko´┐Ż´┐Ż przelotowa: 180 km/h   Silnik PZIn´┐Ż Major 4 o mocy: 130 KM

Cena samolotu: 35 500 - 38 500 z´┐Ż (wesja S: 33 000 - 36 000 z´┐Ż)
w tym silnik 10 000 - 13 000 z´┐Ż

 

Teksty i opracowanie: (c) 2004 - 2020, Robert Gujski.
Wszelkie prawa zastrze´┐Żone. Wszelkiego rodzaju kopiowanie, bez zgody autora, zabronione.